Preparaty ziołowe są produkowane ze składników pochodzenia roślinnego. Składniki te pozyskiwane są z różnych części roślin – surowców zielarskich. Składniki preparatów ziołowych mogą być mniej lub bardziej przetworzone. Niektóre produkty zawierają proste, pierwotne, mało przetworzone składniki, np. sproszkowany liść lub korzeń (wchodzą w skład tabletek, kapsułek; grubo rozdrobnione w skład mieszanek ziołowych – species). Inne natomiast składniki są otrzymywane dzięki bardziej skomplikowanym procesom technologicznym, np. ekstrakcji, mikrogranulacji, otoczkowaniu ochronnemu.
Surowce zielarskie pozyskiwane są z upraw lub ze stanu naturalnego.
Rośliny zielarskie mające duże znaczenie dla przemysłu spożywczego, farmaceutycznego, kosmetycznego i farmaceutycznego są uprawiane, bowiem zasoby naturalne nie są w stanie pokryć dużego zapotrzebowania na surowiec, a ponadto związane jest to z poszanowaniem zasad ochrony przyrody. Niektóry rośliny zielarskie występują w naturalnym środowisku w dużym rozproszeniu przez cos ą trudne do zbioru. Zwiększa to koszt i ogranicza ilość surowca. Ponadto niektóre rośliny słabo rozmnażają się, są mało ekspansywne, przez co ich zbiór dla potrzeb przemysłowych szybko spowodowałby wyginięcie gatunku. Kontrolowane uprawy roślin zielarskich umożliwiają uniezależnieni się od naturalnych zasobów. Zbiór surowca z upraw jest szybki, masowy, w określonej fazie wzrostu i rozwoju rośliny. Surowiec z upraw jest jednolity. Kontrolując uprawy globalnie lub regionalnie możliwe jest planowanie intensywności produkcji półproduktów i produktów gotowych (potencjału produkcyjnego), przewidywanie cen surowca, jego zasobów krajowych lub światowych.
Rośliny zielarskie rzadko stosowane, na które jest niski popyt (niszowy), które mają znaczenie dla medycyny ludowej i tradycyjnej dietetyki, a które nie są objęte ochroną – są zbierane ze stanów naturalnych.
Lista chronionych roślin: Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną.
Ze stanu naturalnego zbierane są rośliny, które nie poddają się hodowli lub jeśli hodowla ich wymaga nadmiernych nakładów finansowych, np. jemioła – Viscum, porost islandzki – Cetraria. Trzeba też pamiętać, że różne kraje mają różną listę gatunków chronionych, dlatego w obrocie handlowym międzynarodowym znajdują się zioła niemożliwe do permanentnego pozyskiwania w Polsce ze stanu naturalnego, np. widłaki – Lycopodium.
Surowce pochodzenia zwierzęcego, mające znaczenie lecznicze lub kosmetyczne, są to całe organizmy żywe lub zakonserwowane, fragmenty zwierząt, ich wydzieliny (śluz, żółć, lanolina) i wydaliny. Otrzymywane z natury lub z hodowli. Surowce zwierzęce służą do otrzymywania substancji wartościowych dla kosmetologii i medycyny, ponadto dla przemysłu spożywczego, np. barwniki, enzymy, hormony. Narządy i tkanki zwierząt są potrzebne do produkcji organopreparatów, np. wyciągu z grasic, wyciągu z trzustki, wyciągu z wątroby.
Towaroznawca musi znać pojęcie farmakopei i poznać metody badania jakości surowców oraz produktów zielarskich uwzględnionych przez farmakopeę. Metoda badania farmakopealna surowca lub produktu zawsze będzie ważniejsza od metody zakładowej lub indywidualnej. Jest ogólnie przyjęta i uznana, ma pewne podstawy prawne. Dotyczy to różnego rodzaju sporów (w tym sądowych), co do jakości i identyfikacji surowca lub produktu gotowego.
Farmakopea jest zbiorem podstawowych wymagań odnoszących się do składu i jakości środków farmaceutycznych oraz metod badania surowców farmaceutycznych i leków. Zawiera również podstawowe wymagania dla niektórych artykułów sanitarnych i opakowań środków farmaceutycznych. Treść farmakopei podlega okresowo rewizji, aktualizacji i modyfikacji z powodu zmieniającego się asortymentu środków farmaceutycznych, zmiany wymagań w zakresie jakości, a także z powodu postępu badań nad surowcami. Innymi słowy: zbiór norm określających jakość środków leczniczych, w tym zielarskich, nosi nazwę farmakopei.
Do najstarszych polskich dokumentów przypominających współczesne farmakopee należą dyspensatoria, np. gdańskie z 1662 i 1665 r. oraz krakowski z 1683 r.
W 1794 roku wydano Pharmacopoea Castrensis et Nosocomialis Exercitus Nationalis, która czasem jest określana mianem farmakopei kościuszkowskiej, bowiem została dedykowana Tadeuszowi Kościuszce (1746-1817).
W 1810 r. Rada Ogólna Lekarska Księstwa Warszawskiego rozpoczęła opracowywanie Farmakopei Polskiej Królestwa Polskiego – Pharmacopoeia Regni Poloniae, która została wydana w 1817 r.
W 1831 r. Rząd Polskie w Warszawie wydał w języku łacińskim WojskowąFarmakopeę Polską – Pharmacopoea Castrensis Polonica. Obie farmakopee były wzorowane na Farmakopei Pruskiej – Pharmacopoea Borussica.
Po utracie niepodległości w poszczególnych regionach obowiązywały farmakopee zaborców: Rosji, Austrii i Prus.
Po odzyskaniu niepodległości długo nie potrafiono efektywnie przystąpić do zorganizowania Komisji Farmakopei i tworzenia treści nowej farmakopei. Dopiero 1 kwietnia 1930 roku powołano przewodniczącego Stałej Komisji Farmakopei Polskiej – prof. dra Władysława Mazurkiewicza (1871-1933). W 1937 roku wydrukowano Farmakopeę Polską II, która została zatwierdzona przez Ministra Opieki Społecznej 14 lipca 1937 r. Zaczęła jedna obowiązywać od 1 stycznia 1938 r.
Komisja Farmakopei Polskiej III powstała na mocy uchwały Rady Ministrów z 11 grudnia 1948 r.
Farmakopea Polska III została wydana w 1954 r. Dokonano w niej wiele istotnych i zmian:
1. Ustalono i ujednolicono mianownictwo botaniczne i chemiczne.
2. Podano ciężary właściwe przy temp. 20 stopni C, zamiast ciężarów właściwych przy 15oC, podanych w Farmakopei Polskiej II.
3. W większości artykułów podano metody ilościowego oznaczania, unowocześniono wiele metod analitycznych.
4. Wprowadzono metody oznaczania olejków eterycznych i garbników w surowcach roślinnych.
5. Przy badaniu na czystość wprowadzono roztwory wzorcowe.
6. Wprowadzono metody badań biologicznych.
Farmakopeę Polską IV opublikowano w dwóch tomach: tom I w 1964 r., tom II w 1970, suplement – w 1973 r.
Farmakopea Polska V ukazywała się od 1990 r., w odstępach dwuletnich wydano pięć tomów i suplement (1990-1999).
Farmakopea Polska VI – 2002 r. – ostatnia niezależna farmakopea naszego kraju.
Wymagania FP VI 2002 mogą być obecnie stosowane jedynie w zakresie monografii narodowych, tj. nieposiadających odpowiedników w Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.). W 2005 r. wydano suplement 2005 dla FP VI, zawierający polską wersję wykazu metod badania, monografii ogólnych i szczegółowych piątego wydania Ph. Eur.
Od grudnia 2006 r. Polska uczestniczy w pracach Komisji Farmakopei Europejskiej jako strona Konwencji o opracowaniu Farmakopei Europejskiej. Zgodnie z jej postanowieniami, kraje
będące stronami Konwencji zobowiązane są do podjęcia działań zapewniających, że monografi e Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.) staną się oficjalnymi standardami stosowanymi na ich terytoriach,
zastępując wymagania farmakopei narodowych. Wprowadzanie do Farmakopei Polskiej (FP) polskojęzycznej wersji wymagań Farmakopei Europejskiej, przygotowywanej w oficjalnych językach Rady Europy (angielskim i francuskim), jest pośrednim sposobem realizacji tych założeń Konwencji, zapisy art. 25 Ustawy z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne (t.j. Dz. U. z 2008 r. nr 45, poz. 271 z późn. zm.) określają zasady stosowania Farmakopei Europejskiej i jej tłumaczenia na język polski, zawartego w Farmakopei Polskiej.
1 stycznia 2007 r. wydano 1 tom Farmakopei Polskie VII, który w rzeczywistości jest polskojęzyczną wersją I tomu Farmakopei Europejskiej V z Suplementami 5.1 – 5.5.
W styczniu 2008 r. wydano Suplement 2007 FP VII stanowiący uzupełnienie materiałów opublikowanych w tomie I FP VII o odpowiednie teksty i monografie zawarte w Suplementach 5.6 – 5.8 do Farmakopei Europejskiej, w tym teksty i monografie nowe, tzn. niezamieszczone we wcześniejszych publikacjach Ph. Eur. oraz materiały, które zostały poddane przez Komisję Farmakopei Europejskiej procesowi nowelizacji w różnym zakresie (nowelizacja pełna, częściowa, zmiana tytułu lub usunięcie z Ph. Eur.).
W grudniu 2008 r. ukazała się drukiem trzytomowa część podstawowa Farmakopei Polskiej VIII (FP VIII 2008) zawierająca materiały nowego szóstego wydania Ph. Eur., w tym monografie szczegółowe, z uwzględnieniem zmian i uzupełnień wprowadzonych w Suplementach 6.1 i 6.2.
W styczniu 2010 r. opublikowano Suplement 2009 FP VIII, który obejmuje zmiany i uzupełnienia (nowe teksty) wprowadzone w Suplementach 6.3 – 6.5 Ph. Eur. i stanowi uzupełnienie FP VIII 2008.
W grudniu 2010 r. wydano Suplement 2010 do Farmakopei Polskiej VIII, który obejmuje zmiany i uzupełnienia (nowe teksty) wprowadzone w Suplementach 6.6 – 6.8 Farmakopei Europejskiej, stanowiąc uzupełnienie FP VIII.
Część podstawowa Farmakopei Polskiej IX (FP IX 2011) zawiera polskojęzyczną wersję wszystkich materiałów opublikowanych w części podstawowej nowego wydania Farmakopei Europejskiej 7.0 ze zmianami i uzupełnieniami zawartymi w suplementach 7.1 i 7.2.
FP IX 2011 uzupełniana będzie następnymi corocznymi suplementami (Suplement 2012 i 2013), opartymi na kolejnych suplementach Farmakopei Europejskiej 7.
Obecnie Farmakopea Polska jest opracowywana i wydawana przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych zgodnie z art. 4 ustęp 1 pkt 5 Ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o Urzędzie (Dz. U. z 2011 r. Nr 82, poz. 451). Organem opiniodawczo-doradczym Prezesa Urzędu w tym zakresie jest Komisja Farmakopei, której działalność koordynuje Departament Farmakopei (uprzednio Wydział), biorąc jednocześnie udział w procesie przygotowania Farmakopei.
Farmakopea Polska XI – 2017 r.
Dla porównania dodam nieco informacji na temat Farmakopei Szwajcarskiej – Pharmacopoea Helvetica.
W Szwajcarii początkowo wydawane były farmakopee obowiązujące dla danego miasta (podobnie jak w Polsce, np. dla Krakowa) lub kantonu, np. Stadtpharmakopöen Genf – Pharmacopoea Genevensis z 1780 r. (dla miasta Genewa), Pharmacopoea Ticinese z 1843 r. (del Cantone Ticino), Pharmacopoea Sangalensis z 1844 r. (Ph. Cantonale St. Gallen), Pharmacopoea Bernensis tentamen z 1852 r. (Berno).
W XVI wieku wytyczne dotyczące wyglądu składników i sposobu sporządzania leków zebrane były w księgach o lekach – Antidotarium. Dla Szwajcarii były to: Antidotarium Speciale z 1561 r. (wydany w Bazylei) i Antidotarium Generale (1585 r.), opracowane przez Johann’a Jacob’a Wecker’a (1528-1586).
Do XIX wieku wydawane były farmakopee kantonalne oraz dla poszczególnych miast. Niektóre kantony przyjmowały farmakopeę francuską, włoską i germańską. W 1865 roku nastąpiła diametralna zmiana. Powołana w 1859 r. Szwajcarska Komisja Farmakopealna wydała pierwszą oficjalną farmakopeę – Pharmacopoea Helvetica I. Od 1867 r. podjęto działania dla objęcia maksymalnej liczby kantonów wspólną farmakopeą. Kolejne ukazywały się następująco:
– 1871-1872 r. Pharmacopoea HelveticaII
– 1876 r. Suplement do Ph. Helv.
– 1893 r. Pharmacopoea HelveticaIII wydana w trzech językach, utworzenie Federalnej Komisji Farmakopei złożonej z 12 farmaceutów, 9 chemików, 8 lekarzy i 2 weterynarzy.
– 1907 r. Pharmacopoea Helvetica IV
– 1933 r. Pharmacopoea Helvetica V
– 1945 r. utworzenie Federalnego Laborotorium Farmakopei
– 1948-1962 r. wydania suplementów do Ph. Helv. V
– 1971 Pharmacopoea Helvetica VI
– 1986 Pharmacopoea Helvetica VII
– 1989-1995 wydanie 8 suplementów do Ph. Helv. VII
– 1997 Pharmacopoea Helvetica VIII
– 2003 Pharmacopoea Helvetica IX
– 2006 Pharmacopoea Helvetica X
– 2012 Pharmacopoea Helvetica XI
Począwszy od 1969 r. Ph. Helv. jest ujednolicana z Farmakopeą Europejską – Pharmacopoea Europea.
Towaroznawstwo surowców i produktów zielarskich jest działem towaroznawstwa obejmującym ogół wiadomości o towarach pochodzenia roślinnego, które mają znaczenie dla zielarstwa i fitoterapii oraz dietetyki prozdrowotnej i leczniczej. Zajmuje się podstawowymi danymi o surowcach i materiałach zielarskich, założeniach technologicznych procesów wytwarzania, możliwościami stosowania i eksploatacji towarów, własnościami i oceną użytkową wyrobów gotowych (w tym zagadnieniami jakości), magazynowaniem, transportem towarów, sposobami ich konserwacji, ustalaniem wielkości ubytków naturalnych oraz stratami towarowymi, doborem materiałów opakowaniowych i konstrukcji opakowań dla surowców i produktów ziołowych, metodami badań surowców, półwyrobów i wyrobów gotowych, przepisami normalizującymi i prawnymi regulującymi zagadnienia jakości towarów i ich znakowania. Towaroznawstwo zielarskie wykorzystuje wyniki badań z dziedziny chemii, fizyki, biologii, geografii i ekonomiki. Podstawą są nauki biologiczne (np. botanika, biochemia), chemiczne (chemia analityczna, fizyczna) oraz medyczne i farmaceutyczne (farmakognozja, farmakologia, biofarmacja, receptura, dietetyka). Nauki te są niezbędne do oceny własności fizykochemicznych towarów, zachodzących w nich procesów bio-fizyko-chemicznych („życie towarów”), zapobiegania niekorzystnym zmianom własności użytkowych towarów w czasie przechowywania i transportu, programowania procesów technologicznych. Znajomość geografii dostarcza wiadomości o obszarach pochodzenia surowców, warunkach klimatycznych panujących w różnych rejonach świata (wiąże się to, np. z doborem odpowiednich opakowań). Znajomość ekonomiki i handlu pozwala na ustalanie i planowanie stanu i ruchu zapasów, popytu i podaży, transportu, wahań cenowych, zysków i strat.
W badaniach strat towarowych dąży się do ustalenia: miejsca występowania strat, przyczyn ich powstawania, podstawowych czynników powodujących straty oraz kierunków działania profilaktycznego. Jakość towaru określa się najczęściej na podstawie znajomości jego składu chemicznego, właściwości, sposobu wytwarzania, cech użytkowych, gatunku, możliwości zafałszowania, sposobu eksploatacji.
Towaroznawstwo zielarskie jest ściśle powiązane z farmakognozją.
Farmakognozja – nauka o surowcach pochodzenia roślinnego, mineralnego i zwierzęcego. Zajmuje się surowcami naturalnymi i ich składnikami; metodami badania surowców naturalnych z zastosowaniem metod fizycznych, chemicznych i biologicznych oraz badaniami możliwościami ich zastosowania w postaci leków, kosmetyków i suplementów.
Surowce zielarskie można podzielić na trzy wielkie grupy:
1. Surowce zielarskie oficjalne: opisane w farmakopei danego kraju są oficjalne, ale wyłącznie na terytorium tego kraju; opis obejmuje nazwę narodową i łacińską, pochodzenie, występowanie geograficzne, właściwości fizykochemiczne, niekiedy krótkie informacje o działaniu farmakologicznym, ponadto sposoby badania (sprawdzania jakości), identyfikacji (podane są metody) oraz dawkowanie. Farmakopee różnych krajów mają różne surowce pochodzenia mineralnego, roślinnego, zwierzęcego lub syntetycznego, np. Farmakopea Indii posiada odmienne surowce zielarskie niż Farmakopea Polska.
2. Surowce zielarskie nieoficjalne: nie występują w lekospisach, ale znajdują się w obrocie handlowym; pomimo, że nie figurują w farmakopei danego kraju są sprzedawane i wykorzystywane. Najczęściej używane tradycyjnie (medycyna ludowa danego kraju). Towaroznawstwo zielarskie powinno zajmować się również najważniejszymi roślinami nieleczniczymi, ale tradycyjnie pozyskiwanymi do potrzeb kosmetycznych i spożywczych.
3. Surowce zielarskie farmakopealne to takie, które są w jakiejkolwiek farmakopei na świecie i pomimo, że np. nie są objęte przez farmakopeę określonego kraju są jednak uwzględnione w farmakopei innego kraju. Zatem roślina nie opisywana w Farmakopei Polskiej, ale objęta przez Farmakopeę Wietnamską jest źródłem surowca farmakopealnego w sensie globalnym.
Otyłość (Obesitas, Adipositas) jest stale rosnącym problemem zdrowotnym, a w niektórych krajach osiąga rozmiary epidemii. Nie jest problemem nowym, otyłość występowała również u ludzi dawnych epok.
Podczas konferencji Człowiek – Żywność–Zdrowie – II Konferencji Naukowej jaka odbyła się 24-25 marca 2017 we Wrocławiu przedstawiłem wykład nt. “ Znaczenie ziołolecznictwa przy wspomaganiu leczenia otyłości”.
Na XII Franciszkańskiej Konferencji Zielarsko-Farmaceutycznej, 19 maja 2018 roku w Katowicach-Panewnikach wygłosiłem wykład pt.: “Rośliny i oligopleksy dra G. Madausa w leczeniu i profilaktyce otyłości i chorób jelit”
W przyszłym roku, w nowym wydaniu czasopisma Żyj naturalnie: https://zyj-naturalnie.pl/ ukaże się mój artykuł pt. Otyłość – Obesitas i zespół metaboliczny. Zapraszam do lektury
Jednocześnie proponuję wysłuchanie wykładu mojego Idola, wybitnego fitofarmakologa, fitochemika niemieckiego – prof. Theodora Dingermanna: Wie das Mikrobiom “Adipositas” verschärfen kann: http://luskiewnik.strefa.pl/dingermann_obesitas.mp4
• Utworzony Zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 10 listopada 1976 roku.
• Powierzchnia rezerwatu: 121,32 ha.
• Las o naturalnym charakterze, pozostałość dawnej Puszczy Karpackiej, porastający teren w rejonie przełomu Jasiołki między masywami Ostrej (687 m n.p.m.) i Piotrusia (727 m n.p.m.).
• Jaworzyna górska z języcznikiem oraz żyzna buczyna karpacka z miesięcznicą trwałą.
• Dominującym gatunkiem jest klon jawor z domieszką buka, jodły i wiązu górskiego.
Rezerwat „Przełom Jasiołki”
• W rezerwacie występuje około 300 gatunków roślin naczyniowych, np.
• Zastosowanie: grypa, nieżyty i infekcje układu oddechowego, choroby reumatyczne (w tym mięśniowy), spadek odporności na zakażenia. Zaparcia. Choroby wątroby, śledziony i pęcherzyka żółciowego.
• Zewnętrznie: trudno gojące się i zakażone rany, owrzodzenia, liszaje, wypryski.
• Dawkowanie i preparaty: nalewka 2-4 ml 3 razy dziennie (1:10 in 45%), napar z 1-2 łyżeczek surowca na filiżankę wrzątku, 3 razy dziennie.
• W dawnej medycynie oficjalnej: Arum maculatum L., A. italicum Mill. W medycynie ludowej mylono gatunki, podgatunki i odmiany.
• Rhizoma Ari. Ważny surowiec do usztywniania materiałów (krochmal)!
• Składniki: skrobia 20-40% (inne gat. do 70%), glikozydy ok. 1% (aroina 0,005%, aronina, aroidyna), saponiny (aryna do 0,1%), kwas pruski, tłusty olej 0,5-1%, gumożywica – bassoryna do 18%, szczawian wapnia, izobutyloamina.
• Działanie: rubefaciens, vesicantia, epispastica, mucilaginosa, emolientia, resolventia, alterantia; tonicum, nervinum. Środek bodźcowy, pobudzający krążenie krwi i limfy, przeciwzastoinowy. Powoduje rewolucję fizjologiczną w organizmie.
• Dawniej doustnie i zewnętrznie, do gojenia zmian troficznych i paprzących się ran/owrzodzeń.
• Do wcierania (tinctura 1:10 in 45-70% eth.) przy chorobach przeziębieniowych, zastarzałych, opornych na leczenie, reumatycznych, związanych ze skrofulozą, niedrożnością węzłów chłonnych.
• Również w skrajnych sytuacjach: afonia, nerwice, zaburzenia neurotransmisji. Sproszkowany: 600 mg 1-2 razy dziennie (nieżyty przewodu pokarmowego, wyziębienie, zastarzałe nieżyty układu oddechowego).
Kopytnik pospolity – Asarum europaeum L. Aristolochiaceae.
• Zimozielona bylina.
• Kłącze pełzające.
• Kwiaty przy ziemi, brudnopurpurowe, dzwonkowate.
• Kwitnie od marca do maja.
• Gleby świeże, eutroficzne, o odczynie lekko kwaśnym do zasadowego.
• Żyzne lasy liściaste: grądy, buczyny, lasy łęgowe.
• Rhizoma Asari cum Herba (Ph.Helv.), Herba Asari cum radicibus (Ph.Pol. III).
• Składniki: olejek eteryczny 0,7-4% (do 50% alfa-azaron, ponadto izomer gamma-; aldehyd azarylowy, metyloeugenol, octan bornylu, terpen, seskwiterpen, diazaron), garbniki, cukry – ok. 3-4%, żywica, śluzy, allantoina, kwas chlorogenowy, wit. C 163 mg/100 g ś.m., beta-sitosterol.
• Test Amesa, testy na myszach – mutagenność alfa- i beta-azaronu. Surowce z beta-azaronem są usuwane z lekospisów i żywności (tatarak, kopytnik). Gamma-azaron występuje w pieprzu czarnym.
• Wskazania: infekcje i stany zapalne układu moczowego, skąpe miesiączkowanie. Choroba hemoroidowa (wlewki, czopki z ekstraktem). W medycynie ludowej: nowotwory (guzy rakowe). Ziele w maściach, sok, papka – choroby skórne, rany.
• Wskazania: zakażenia układu oddechowego, w tym gruźlica płuc, skrofuloza, ryzyko krwotoków, nadmierne krwawienia miesiączkowe, bolesne miesiączkowanie, stany zapalne żył, żylaki, plamice, choroba wieńcowa, zapalenie nerek i pęcherza moczowego, krwiomocz, kamica moczowa, choroby alergiczne, stany zapalne jelit i żołądka, choroba wrzodowa, owrzodzenia jelit, tętniaki, zapalenie opon mózgowych, zapalenie macicy, stany zwyrodnieniowe i zapalne kości oraz stawów, złamania, zwichnięcia, uszkodzenia mięśni, zapalenie krtani, katar, chrypka, choroby dziąseł, stany zapalne oczu.
• Kosmetyka: źródło krzemu dla skóry, dz. przeciwstarzeniowe, przeciwzapalne, uszczelniające naczynia krwionośne.
• Posologia: dec. 2%, got. 20 min.; 100 ml 2-4 razy dziennie.
• W XX wieku przestał „istnieć” gatunek: świetlik lekarski Euphrasia officinalis L., a samą nazwę uznano za zbiorczą, obejmującą szereg podobnych do siebie gatunków europejskich: świetlik łąkowy Euphrasia rostkoviana Hayne, świetlik wyprężony Euphrasia stricta Host, świetlik zwarty (zwartolistny) Euphrasia curta (Fries) Wettstein, świetlik Kernera Euphrasia Kerneri Wettstein, świetlik krótkogruczołkowy Euphrasia brevipila Burnat, Gremli i inne.
• Wymienione gatunki swobodnie krzyżują się ze sobą tworząc liczne mieszańce.
1967 rok: Królikowska dokonała szczegółowej analizy składu ziela Euphrasia rostkoviana Hayne, wykrywając w nim związki irydoidowe, depsydowe i flawonoidy.
Sticher wykrył w latach 80 XX w. nowy glikozyd fenylopropanoidowy – eukovozyd.
• Działanie: ściągające, przeciwwysiękowe, przeciwzapalne, odkażające, przeciwobrzękowe, ochronne na miąższ wątroby i trzustkę, przeciwreumatyczne, cytoprotekcyjne, przeciwrodnikowe.
• Posologia: nalewka 1-4 ml 3 razy dziennie 1:10 in 45%; napar z 1 łyżeczki na filiżankę wrzątku; 3 razy dziennie, ponadto do okładów 1 łyżeczka surowca na ݣ wody.
• Johann Künzle (1857-1945): „obgotowane ziele jest stosowane przy zaczerwieniu oczu, zapaleniu powiek i spojówek oraz w zmętnieniu oczu.
• Należy używać tylko odwary klarowne!.
• Dr med. G. Madaus (1890-1942): choroby skórne, stany zapalne błon śluzowych, żołądka, jelit, oczu, jamy nosowej, uszu; żółtaczka. Zagrożenia uszkodzenia wątroby. 2-4 g 2-3 razy dziennie.
• Dr G. Madaus podał: w Polsce używano ziele i kwiat krwawnicy w leczeniu nieżytu jelit. Zalecił wodne wyciągi z surowca przy ostrym i chronicznym zapaleniu jelit, tyfusie i czerwonce. Ponadto jako środek uspokajający.
• Posologia: inf., dec. 2-3%, kilka filiżanek dziennie, Tinctura (in 40% eth.), Acetum 1:10 – 2-5 ml 2-3 razy dziennie, 5 ml na 100 ml wody do płukania, okładów.
• Kosmetyka: przeciwłojotokowe, matujące, obkurczajace na pory i naczynia krwionośne, odkażające i pojędrniające. Polecane są przy cerze tłustej i naczyńkowej oraz trądzikowej, w tym w przebiegu trądzika różowatego. Do płukania włosów tłustych i z łupieżem.
• Działanie: ogólnie pobudzające procesy sekrecji, wzmagające pracę układu pokarmowego, nasilające trawienie i apetyt, tonizujące, wzmacniające, krwiotwórcze, przeciwrobacze (świeży surowiec), przeciwalergiczne (alergie pokarmowe), pobudzające macicę, wzmagające metabolizm komórkowy.
• Wskazania: współczulne zapalenie oka (zapalenie błony naczyniowej oka), krwiomocz, powolna przemiana materii, zaparcia, niedokrwistość, niedowłady, zaburzenia neurotransmisji, brak apetytu, charłactwo, niestrawność, zaparcia, atonia jelit i żołądka.
• Skłonności do zakażeń przewodu pokarmowego. Parazytozy. Mikozy jelit. Wzdęcia.
• Posologia: tinctura 1:10 in 60% eth. 10-30 kropli w wodzie kilka razy dziennie; napar z 1 g surowca 3 razy dziennie. 1-1,5 g pulv. 2-3 razy dziennie. Vinum 1:10 – 25-30 ml 2-3 razy dz.
W ramach imprezy naukowej Noc Biologów, wspólnie z dr n. biol. Dominikiem Wróblem wygłosiliśmy wykład “Pospolite rośliny jadalne i lecznicze południowego Podkarpacia”.
• 1983 r – ustalenie struktury ptakwilozydu – norseskwiterpenowego glikozydu; działanie alkilujące w DNA (adenina, guanina) po oddzieleniu grupy cukrowej z cząsteczki.
• Ptaquiloside w liściach 0,1-0,6%.
• Selen może niwelować wpływ kancerogenny.
Skrzyp polny – Equisetum arvense L.
• Rodzina: Equisetaceae – skrzypowate.
• Gleby świeże do wilgotnych, mezo- do eutroficznych, o odczynie umiarkowanie kwaśnym do obojętnego.
• Część jadalna: pędy zarodnionośne, wczesnowiosenne.
• Pędy zarodnionośne obiera się ze skórki i zapieka w podpłomykach.
• Zarodnie miesza się z jajem surowym, soli i wylewa na patelnię z tłuszczem/masłem, po ścięciu gotowe do spożycia – omlet skrzypowy.
• Wierzchołki pędów obsmaża się w oleju i podaje z kłączami trzciny, ziemniakami, topinamburem puree, ryżem, kaszą…
• Pędy dusi się z grzybami (20-30 minut przed końcem obróbki dodać krojone pędy) na gęsto wydaje do ziemniaków lub chleba, a także jako dodatek do mięsa, kaszy, ryżu.
• Kiszono, zalewano octem i marynowano.
• Pędy zarodnionośne przechowywano w soli.
Skrzyp polny – Equisetum arvense L.
• Sole mineralne: 10%, z czego 2/3 przypada na kwas krzemowy H4SiO4.
Chlorek potasu 1,5-2,5%; tlenek glinu, sole mangan, węglanu wapnia, fosforan potasu, siarczan potasu, fosforan i siarczanu wapnia, sole litu, złota, srebra.
• Alkaloidy: nikotyna, palustryna, palustrydyna.
Palustryna i palustrydyna pobudzają skurcze macicy, podnoszą ciepłotę ciała i przyspieszają tętno.
Nikotyna jest silnym agonistą receptorów N-acetylocholinowych, pobudza serce i podnosi poziom adrenaliny oraz dopaminy w organizmie.
• Tłuszcze (ok. 4,4%) zbudowane są z kwasu oleinowego, linolowego, stearynowego i fitosteryny.
• Kwas kawowy i jego pochodne, np. kwas kawoilo-szikimowy, kwas dikawoilo-mezo-winowy; protokatechowy i ferulowy; dz. przeciwzapalne, onkostatyczne, przeciwdrobnoustrojowe, ochronne na wątrobę i tkanki skóry.
• Loliolid (monoterpenoid) wykazuje dz. onkostatyczne i przeciwstarzeniowe wobec fibroblastów skóry.
• Skrzypy gromadzą w komórkach skrobię, glukozę, fruktozę i sacharozę.
Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna – Typha angustifolia L. i pałka szerokolistna – Typha latifolia L.
• Bylina z rodziny pałkowatych (Typhaceae).
• Hydrofit.
• Helofit.
• Na brzegach wód stojących i wolno płynących.
• Tworzy często rozległe, zwykle niemal jednogatunkowe szuwary.
• Kolby (owocostany) – jako alternatywa dla hubki.
Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna – Typha angustifolia L. i pałka szerokolistna – Typha latifolia L.
• Zielone wierzchołki kwiatostanów pałki gotuje się 2-3 minuty po czym obsmaża w oleju i zjada jako alternatywę dla kolb kukurydzy.
• Pyłek jako mąka (placki).
• Pyłek jako surowiec farmaceutyczny: jako alternatywa dla Lycopodium, do fałszowania droższego Lycopodium; do pudrowania chorej skóry, oparzeń, ran i jako puder ochronny.
• Młode pędy wiosenne: na surowo, po uprażeniu, po obgotowaniu (słodkie, mączyste).
• Z młodych pędów wiosennych oraz z rdzenia dolnej części pędów – napój (posiekać, pognieść, zalać wodą, macerować kilka godzin, przecedzić); po przefermentowaniu z drożdżami zawiera nieco alkoholu i dwutlenek węgla.
• Kłącza obrać, wysuszyć, zmielić à mąka; do placków, podpłomyków.
• Duże pąki na kłączach: odcięte smakują jak szparagi; można je uprażyć w oleju (dawniej w oleju z orzechów włoskich) i spożywać jako przekąskę lub ugotować w lekko osolonej wodzie; można marynować jak szparagi.
Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna – Typha angustifolia L. i pałka szerokolistna – Typha latifolia L.
• Leukoantocyjany
• Witamina B1, B2, C.
• W pyłku 18% cukrów (glukoza, fruktoza, arabinoza, ramnoza, ksyloza), 19% białka i 1,1% tłuszczów.
• Najbardziej dorodna i okazała trawa naszej flory.
• Higrofit i hydrofit.
• Ciepło- i światłolubna.
• Preferuje podłoże torfowo-mułowe.
• Unika gleb kwaśnych.
• Brzegi jezior i płytkie zbiorniki wodne, zabagnione łąki.
• Charakterystyczny dla szuwarów Phragmitetea.
• Przyspiesza proces lądowienia. Torfotwórcza.
• Wartość opałowa biomasy z 1 ha odpowiada 43 t węgla kamiennego.
• Do krycia dachów i produkcji mat.
Trzcina zwyczajna – Phragmites australis(Cavanilles) Trinius ex Steudel.
• Z ziarniaków można ugotować grysik (po oczyszczeniu z plew).
• Wiosenne pędy ścina się i gotuje w lekko osolonej wodzie 20 minut, spożywa jak szparagi, są słodkie.
• Woda po ugotowaniu może być użyta do zupy, sosu lub wypita (zawiera dużo skrobi).
• Kłącza mogą być suszone i mielone na mąkę (do placków).
• Mąka z kłączy trzciny uprażona – namiastka kawy.
• Kłącza białe po umyciu i obraniu gotuje się, następnie doprawia olejem, solą, pieprzem i spożywa jako warzywo, albo z jarmużem, rzeżuchą, szpinakiem, szczawiem lub szczawikiem zajęczym.
Trzcina zwyczajna – Phragmites australis(Cavanilles) Trinius ex Steudel.
• Ugotowane kłącza można rozdrobnić do puree i spożywać jako alternatywę dla ziemniaków.
• Ugotowane kłącza trzciny miksuję się z czosnaczkiem, czosnkiem ogrodowym lub czosnkiem niedźwiedzim.
• Młode źdźbła obiera się z pochewek, moczy 2 godziny i później praży. Uprażone źdźbła wysysa się ze słodkiego soku.
• Młode pędy nadziemne można rozgnieść i zalać wodą, moczyć 4-5 godzin, po czym uzyskany macerat wypijać jako napój energetyczny. Maceraty dawniej odparowywano, a nawet karmelizowano uzyskując syrop.
Trzcina zwyczajna – Phragmites australis(Cavanilles) Trinius ex Steudel.
• Kłącze zawiera do 50% skrobi! (28-35% przeciętnie)
• W kłączu znaleziono alkaloidy indolowe: N,N-dimetylotyraminę, bufoteninę i graminę o działaniu psychodelicznym.
• Odwary z ziela i kłączy: kaszel, bóle płucne, bóle głowy, depresja, choroba wrzodowa, obrzęki, cukrzyca.
Czosnaczek pospolity – Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).
• Roślina dwuletnia.
• Kwitnie od maja do czerwca.
• Preferuje gleby świeże i wilgotne, zasobne, o odczynie obojętnym.
• Lasy liściaste, grądy, buczyny, łęgi, zwłaszcza w podgórskim zboczowym lesie lipowo-klonowym, w łęgu jesionowo-wiązowym, w łęgu wiązowym z fiołkiem.
• Zbiorowiska bylin na okrajkach i prześwietleniach lasów na siedliskach wilgotnych grądów i żyznych buczyn.
• Roślina pachnie czosnkiem.
Czosnaczek pospolity – Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).
• Jadalne części: kwiatostany, owoce, liście, całe ziele, pąki liściowe i kwiatowe.
• Świeże liście i pąki, wierzchołki pędów nadają się do sałatek warzywnych jako składnik aromatyczno-smakowy, czosnkowy. Olej z oliwek, olej konopny, lniany i rydzowy (lnicznik, lnianka) podkreślają i stabilizują smak rośliny.
• Siekane liście, pąki, wierzchołki do ciasta na podpłomyki.
• Liście i świeże kwiaty parzone w mleku z miodem – jako napój rozgrzewający, wzmacniający, przy osłabieniu, przeziębieniach, grypie, nieżycie układu oddechowego.
Czosnaczek pospolity – Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).
• Dojrzałe czarne nasiona roztarte w moździerzu dają z octem, solą i olejem – musztardę.
• Można łączyć z rdestem ostrogorzkim, rzeżuchą, bluszczykiem kurdybankiem, trybulą, listkami stulisza lekarskiego, z puree trzcinowym lub z kłączy pałki wodnej.
• Dodatek do szpinaku i jarmużu.
• Posiekany czosnaczek można dusić na podsmażonej cebulce i maśle/oleju, następnie zaprawić mąką i śmietaną, dodać soli.
Czosnaczek pospolity – Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).
• Ziele zasobne w karoteny (prowitaminę A), w przeliczeniu na witaminę A: 8600-19000 j.m./100 g świeżego soku (1 IE Vitamin A ≙ 0,3 µg Retinol ≙ 0,6 µg Beta-Carotin).
• Częsty w reglu dolnym w Karpatach, na Pogórzu Karpackim i Sudeckim, w rozproszonych stanowiskach w południowej części kraju, sporadycznie spotykany na niżu.
• Preferuje gleby wilgotne, eutroficzne, o odczynie obojętnym.
Czosnek niedźwiedzi w fitoterapii i diecie Szwajcarii.
• Czosnek niedźwiedzi – Alliumursinum L. (Bär-Lauch) – napar przy miażdżycy, nadciśnieniu, zakażeniach układu oddechowego, nieżytach przewodu pokarmowego i chorobach skórnych.
• W Szwajcarii, Niemczech, Austrii: w sklepach spożywczych: ogonki liści marynowane, liście marynowane do zawijania farszu.
• Sery owcze, kozie, krowie, sery pleśniowe i żółte zawierają sok z czosnku niedźwiedziego, świeże lub suszone/liofilizowane liście czosnku niedźwiedziego. Pesto czosnkowe, oleje aromatyzowane… Bärlauch Kräuterbutter.
• Dodatek do sałatek, duszony jak szpinak, zaparzany w mleku, do gotowania i zapiekania ryb oraz mięs.
• Do pizzy, chleba, placków ziemniaczanych, podpłomyków.
• Roślina roczna lub ozima, czasem kwitnąca cały rok.
• Gatunek polimorficzny o dużej plastyczności.
• Rośnie na glebach świeżych i wilgotnych, żyznych i bardzo żyznych, o odczynie obojętnym.
• Gatunek ubikwistyczny o szerokiej amplitudzie ekologicznej.
• Występuje na wilgotnych siedliskach ruderalnych i segetalnych, na polach i w ogrodach, wchodzi jako gatunek synantropijny w zbiorowiska leśne (forma maxima, dorastająca do 90 cm dł.).
• Bardzo podobny gatunek pospolity na Podkarpaciu: gwiazdnica zaniedbana – Stellaria neglecta Weihe (w niektórych systemach uważana za formę: Stellaria media var. neglecta (Weihe) Mert. et Koch).
Gwiazdnica pospolita – Stellaria media (Linne) Villars
• Spożywana od tysięcy lat jako roślina jarzynowa, towarzysząca roślinom uprawianym jako chwast.
• Ziele siekane dodawano do sałatek, polewano olejemlnianym/ konopnym/ rydzowym/ orzechowym lub oliwą z oliwek.
• Dodawano do chleba, do ciasta na podpłomyki.
• Nadaje się tez jako farsz do pierogów i pyzów z czosnkiem niedźwiedzim lub czosnaczkiem.
• Można dusić na maśle i cebulce/szczypiorku, podobnie jak szpinak, potem doprawić śmietaną z mąką.
Gwiazdnica pospolita – Stellaria media (Linne) Villars
• Witamina C (ok. 110-300 mg/100 g); karoteny ok. 35 mg, witamina PP (ok. 0,5 mg), hydroksykumaryny; flawonoidy (rutyna), saponiny, fitosterole i alkohole cukrowe (pinitol).
• Przeciwzapalny, przeciwświądowy, moczopędny, odtruwający i pobudzający procesy anabolizmu (asymilacji).
• Przeciwwysiękowo, przeciwzapalnie i rozjaśniająco na cerę.
• Pobudza ziarninowanie tkanki łącznej właściwej i naskórnikowanie = epitelizację.
• Wodny wyciąg i sok z gwiazdnicy łagodzi objawy świądu, zaczerwienienia i trądziku różowatego. Zmiękcza naskórek i wągry, ułatwia oczyszczanie porów.
• Wspomaga leczenie atopowego zapalenia skóry i suchego zapalenia skóry.
• Wzmacnia i uszczelnia naczynia krwionośne.
• Saponiny gwiazdnicy działają wykrztuśnie i jako depurativum.
• Napar z miodem nadaje się do leczenia nieżytu oskrzeli, chrypki i kaszlu suchego.
• Przy reumatyzmie, łuszczycy, wypryskach i owrzodzeniach skóry.
Dane zaprezentowane pochodzą często z naszych badań i literatury zagranicznej tłumaczonej przez nas. Dlatego prosimy o uszanowanie praw autorskich i podanie źródła informacji. W trakcie wykładu podawaliśmy źródła literaturowe.
Drodzy Studenci proszę o zapoznanie się z udostępnionymi materiałami w postaci pliku pdf (ok. 270 slajdów).
Proszę złożyć (do 31 stycznia 2019 r.) pracę pisemną na 1 wybrany temat:
1. Wkład przynajmniej 3 wybranych uczonych w rozwój zielarstwa dowolnego okresu historycznego.
2. Który uczony wywarł na Tobie największe wrażenie w zakresie rozwoju nauk biologicznych?
3. Scharakteryzuj przynajmniej 2 nurty filozoficzne, które Twoim zdaniem wywarły istotny wpływ na rozwój zielarstwa i ziołolecznictwa oraz botaniki farmaceutycznej.
Szanowni i Drodzy Studenci zamieściłem materiały do ćwiczeń i wykładów z przedmiotu Towaroznawstwo i technologia produkcji żywności funkcjonalnej oraz suplementów diety:
Najnowsze komentarze